:: پنجشنبه 23 مرداد 1399
   

Enter Title


باران خواهی در ایران

حمید رضا خزاعی


حمید رضا خزاعی


باران خواهی در ایران


افسانه باران

حمید رضا خزاعی



کتاب «افسانه ی باران یا باران خواهی در ایران»در تابستان 1394از چاپ خارج شده است


کتاب «افسانه باران یا باران خواهی در ایران» در 416 صفحه و قطع وزیری چاپ شده و قیمت آن دوازده هزار تومان تعیین گردیده است

حمید رضا خزاعی این کار تحقیقاتی را در یک دوره ی طولانی انجام داده است. این کتاب در قالب یک گزارش برای «مرکز بین المللی قنات و سازه های تاریخی آبی» ساماندهی گردیده و اینک در دسترس اهل کتاب قرار گرفته است

این کتاب در تمامیت خود به مراسم و مناسک باران خواهی می پردازد و ریشه های هریک از این آئین ها را در اساطیر و باورهای مردمان این سرزمین جستجو می کند. در این صفحه برای معرفی کتاب یکی از فصول کتاب انتخاب شده است تا چشم انداز یا دریچه ای باشد برای شناخت بیشتر کتاب


پیرزال

واژه ی پیرزال مرکب از: (پیر + زال ) است. چرا لفظ زال یا پیرزال فقط بر پیرزنان اطلاق می شود؟ چرا پیرمردان را پیرزال خطاب نمی¬کنند؟ زال در افسانه و اساطیر مرد است اما پیرزال و زال لقبی خاص زنان پیر است. این تناقض از کجا می آید؟ اگر افسانه یا اسطوره ی زال ملاک این نام گذاری ست پس پیرمردان باید پیرزال باشند نه پیرزنان. اما در باور عامه هیچ پیرمردی، پیرزال خطاب نمی¬شود. در ادبیات و فرهنگ رسمی، گاه ممکن است پیرمردی را زال خطاب کنند اما این راه به میان عامه ی مردم نمی برد. بنابراین باید گرفت و گیری در سرچشمه وجود داشته باشد. باید این لفظ زال دو بخش شده باشد. خود زال یا افسانه¬ی زال در انتقال از جامعه مادر سالار به جامعه¬ی پدر سالار تغییر هویت داده اما زال و واژه-های ترکیبی آن، در باور عامه ی مردم تغییری نکرده و دست نخورده به امروز رسیده است. ممکن است در تغییر و تحولات جامعه اتفاقاتی افتاده باشد. پاره¬ای از اساطیر تغییر هویت داده باشند. اسطوره ی زال در مرز میان دو جامعه یا دو بینش برای بقا تغییر کرده و عبور داده شده است اما پیرزال و زال و مفهوم آن در باور عامه بی آن¬که تغییر کند عبور کرده و با همان شکل و شمایل دیرینه به امروز رسیده است. 


معنی و ریشه های تاریخی واژه ی زال

شاید هم تفاوت میان ادبیات شفاهی و ادبیات مکتوب است. ادبیات مکتوب تحت تاثیر ملاحظات سیاسی و . . . ناگذیر از تغییر شده¬اند. اما ادبیات شفاهی که در باور مردم زندگی کرده و سینه به سینه گردیده تا به امروز رسیده، تحت تاثیر ملاحظات قرار نداشته و توده¬ی مردم اجازه ی دخالت ملاحظات را نداده اند. به تعبیری دیگر زال و پیرزال در باور مردم تغییر نکرده اما زال اسطوره تغییر کرده و با جنسیتی متفاوت به امروز رسیده است؟ 
پیش¬تر از این گفته شد: ریشه زال (زال=ذال=دال) از دالمن یعنی عقاب گرفته شده است و یا برعکس (دال=ذال=زال) دال از زال گرفته شده باشد. که از اسطوره های بومیان کهن ایران باستان برجای مانده است. بنابراین پیرزال مرکب است از پیر + زال (در فارسی میانه بسیاری از «د»های امروزی به¬صورت «ذ» تلفظ می شده و هنوز پس از هزاران سال، بسیاری از روستائیان خراسان به جای «گنبد و خدمت» می گویند: «گنبذ و خذمت» ) 
پس زال همان دال و دال همان عقاب یا سیمرغ است و پیر بالاترین مرتبه در آئین مهر است. در نتیجه ترکیب پیر + زال مفهومی بزرگ و جایگاهی بسیار بالا به¬خود می¬گیرد.
زال زر در آشیانه سیمرغ و در قله ی کوه پرورش می یابد بنابراین خورشید فرزند آنزو/زروان یعنی ایزد مهر است. در اساطیر سومری مکان زروان قله کوه کارنئول (زاگروس) قید گردیده است که از مراکز زروان پرستی و خورشید پرستی بوده است. از سوی دیگر نام زروان را می توان از نام الهه بابلی سارپانی توم یا زربانیتو مأخوذ دانست که به معنی کسی است که دانه را می آفریند. در طی نخستین هزاره ی پیش از میلاد، این الهه به عنوان همسر مردوک مورد پرستش بود. این الهه همچون دیگر الهه ها وظایف بسیاری مانند آفرینش، حفاظت کشور، شفاعت برای مؤمنان و ایجاد نسل و مانند آن¬ها را به عهده داشته است. 1



تندیسی از ایزد بانوی آب ها اردویسورآناهیتا  
   

و توجه شود به جنگ رستم و اسفندیار. ما می دانیم که اسفندیار از قدیسان آئین زردشت است، اما رستم نماینده ی کدام آئین است. در جنگ رستم و اسفندیار صحنه گردان اصلی زال است. زال است که با کمک گرفتن از سیمرغ شرایطی فراهم می آورد تا رستم بر اسفندیار پیروز شود. پس جنگ رستم و اسفندیار در واقع، جنگ زال و اسفندیار است. جنگ آئین ساکنان اولیه ی ایران زمین و آریائیان تازه از راه رسیده. سهروردی در کتاب عقل سرخ در ارتباط با جنگ رستم و اسفندیار می نویسد 


جنگ رستم و اسفندیار در کتاب عقل سرخ

[سیمرغ آن خاصیت است که اگر آئینه¬ای یا مثل آن برابر سیمرغ بدارند، هر دیده که در آن آئینه نگرد خیره شود. زال جوشنی از آهن بساخت چنان که جمله مصقول بود و در رستم پوشانید و خودی مصقول بر سرش نهاد و آئینه ای مصقول بر اسبش بست. آن گاه رستم را از برابر سیمرغ در میدان فرستاد. 
اسفندیار را لازم بود در پیش رستم آمدن. چون نزدیک رسید، پرتو سیمرغ بر جوشن و آئینه افتاد. از جوشن و آئینه عکس بر دیده ی اسفندیار آمد، چشمش خیره شد، هیچ نمی دید. توهم کرد و پنداشت که زخمی به هردو چشم رسید، زیرا دگر آن ندیده بود، از اسب درافتاد و به دست رستم هلاک شد. پنداری آن دو پاره گز که حکایت کنند، دو پر سیمرغ بود.]2
گفتیم: زال همان دال است، دال عقاب است و عقاب از گذشته های دور همان سیمرغ می شده است. دیلمان و دیلم یعنی سرزمین سیمرغ. و گفتیم: سیمرغ همان مهر است. می گویند مهر از سنگ زاده شد و بعضی سنگ را ابر فرض کرده اند و می دانیم که جایگاه زال بر ستیغ کوه بوده، جایی که سنگ و ابر با هم یکی می¬شوند. 

زال مقام و جایگاهش، جایگاه سیمرغ است و  سیمرغ، با درخت زندگی در دریای فراخکرد و آب و باران و در نهایت با ایزد بانوی آب ها اردویسور آناهیتا در ارتباط قرار دارد. پیشینه حضور این مرغ اساطیری در فرهنگ ایرانی به دوران باستان می‌رسد. آن چه از اوستا و آثار پهلوی بر می‌آید، می‌توان دریافت که سیمرغ، مرغی است فراخ بال که بر درختی درمان بخش به نام «ویسپوبیش» یا «هرویسپ تخمک» که در بردارنده ی تخمه ی همه ی گیاهان است، آشیان دارد. در اوستا اشاره شده که این درخت در دریای «وروکاشاً» یا «فراخکرت» قرار دارد. کلمه ی سیمرغ در اوستا به صورت «مرغوسئن» آمده که جزء نخستین آن به معنای «مرغ» است و جزء دوم آن با اندکی دگرگونی در پهلوی به صورت «سین» و در فارسی دری «سی» خوانده شده‌است و به هیچ وجه نماینده ی عدد ۳۰ نیست؛ بلکه معنای آن همان نام «عقاب» می‌شود.


نقش پیرزال ها در آئین های باران خواهی 

در افسانه ها، پیرزنان یا پیرزال ها بیشتر جادوگر و با مکر و حیله همراه هستند. اما کاربرد این مکر و حیله، فقط در جهت رساندن دو عاشق و معشوق به هم اتفاق می افتد. وصلت، زناشویی و تکثیر نسل. بنابراین پیرزال باید نماینده یا جانشین ایزد بانوی آب ها بر روی زمین باشد. 
پیرزال ها یا به تعبیر روستائیان بیوه زنان نقشی همه جانبه و اساسی در مراسم باران سازی و باران خواهی دارند. در بسیاری از مراسم به صورت مستقیم یا غیر مستقیم نقش دارند. نگاه کنید به مراسم تلو یا تالو، در این مراسم پیرزال ها، عروس باران را درست می¬کنند، یا بر جمجمه¬ی الاغ نقش می¬زنند و او را همانند عروس می¬آرایند و . . .
نگاه کنید به پریشان کردن گیسوان توسط زنان. رفتار باران خواهانه ای که در آن پیرزنان موهای بافته ی خود را پریشان می کردند، دو تن از آنان یوغی بر گردن می-نهادند و در کوچه های ده به راه می افتادند. آشکارا این زنان، نقش باستانی گاوان بازگشته از اسارت را دوباره سازی می کنند، و یوغی که دو پیرزن را به هم می بسته، امید آن ها به همیاری و همبستگی دو پیرزن (= پری زن، اَناهیتا و اِسفندار مذ ) آب و خاک را نشان می¬دهد.3





نقش پیرزنان در آئین های باران خواهی جزیره کیش

در جزیره¬ی کیش [پيرزنان بيلي را به شكل زني در آورده و عبايي بر روي آن مي‌انداختند و سرشب با عده‌اي از زنان و دختران در خانه‌ها را مي‌كوبيدند و مي‌خواندند :
« پيرزن آمده و خدا به شما باران مي‌دهد . »
صاحب خانه يك سطل كوچك آب روي آنان مي‌پاشيد و مقداري برنج يا شكر يا خرما به آنان مي‌داد . يكي از آن‌ها الاغي به همراه داشت كه هديه‌ها را در خورجين الاغ مي‌ريخت . سپس در محل مناسبي هرچه جمع شده بود بين خود قسمت مي‌كردند .]4


نقش پیرزنان در آئین باران خواهی سنگسر

در سنگسر اگر باران دير كند، زني یا پیرزنی [مقداري از اثاثيه‌ي خانه مثل جارو و سه پايه و خاك انداز را بر خود مي‌بندد و در حالي كه زنان ديگر او را همراهي مي‌كنند، از شهر خارج شده و از دست باران سر به صحرا مي‌گذارد و مي‌خواند : 

« شوندي ، شوندي  ( مي‌روم ، مي‌روم )
دستي وارشي شوندي  ( از دست باران مي‌روم )
كردي گالشي شوندي  ( مي‌روم چوپاني و گالشي كنم )
مَ كركَ كولي بمرت  ( ماكيانم در مرغداني مرده است )
مَ خر توله بمرت  ( خرم در طويله مرد )

پس جا كوه بمرتن  ( گوسفندانم هم در كوه مردند )]4


نقش پیرزنان در آئین باران خواهی روستای هشتالین

در روستای هشتالین آذربایجان اگر در فروردین ماه باران نبارد [گروهی از پیرزنان و دختران دور هم جمع می‌شوند. پیرزنان نام دوازده ماه سال را بر دوازده پیرزن می‌نهند و دختران نام سی روز ماه را بر سی دختر. آنگاه یک نفر سواددار نام شرکت‌کنندگان در مراسم را می‌نویسد و بعد با قرعه یک پیرزن و یک دختر انتخاب می‌شوند. پیر‌زنی که به‌قید قرعه انتخاب شده رئیس پیرزنان می‌شود و دختر رئیس دختران. 

پیرزنان و دختران در حالی که هر یک جاروئی به‌یک دست و به‌دست دیگر قاشق و قیچی دارند، دو صف تشکیل می‌دهند. قاشق‌ها را لباس عروسک می‌پوشانند و هر دو گروه به‌جانب قبر امامزاده (پیر شوکت) می‌روند. وقتی به‌امامزاده رسیدند در اطراف گور ترانه ی طلب باران می‌خوانند و می‌رقصند. بعد هر کدام کوزه‌ئی را پر از آب می‌کنند و آب را روی جاروهای خود می‌ریزند و به‌نیت آمدن باران جاروها را تکان می‌دهند. بعد از این کار قسمت نرم جاروها را با قیچی می‌برند و باز می‌گردند. در راه بازگشت یکی از پیرزنان نگین عقیقی را که با خود آورده است به‌یکی از دختران می‌دهد و دختر نگین را به‌چشمه یا ماندابی می‌اندازد که برسر راه آن‌هاست. بعد در کنار آن مانداب یا چشمه غذائی می‌پزند و می‌خورند و سپس به‌روستا باز می‌گردند. ]6


نقش پیرزنان در آئین های باران خواهی لرستان

در لرستان در سال¬های بی باران گروهی جمع می‌شوند و صف می‌بندند. [هر یک از افراد دو عدد چوب دستیِ کوتاه در دست دارند که هم‌نوا با خواندن ترانه طلب باران چوب دستی‌ها را به‌هم می‌کوبند: 

هه لو هله لو هه لونکی
گندم و جو را ارزان کن
از خدا می خواهیم باران
در طول این مراسم زنی یا پیرزنی که نقابی از پارچه بر چهره آویخته است و کاسه‌ای پر از آب به‌دست دارد رو به‌رویِ صف می‌ایستد و دست خود را در آب می‌زند و با انگشتانِ خود بر چهره افراد و بر سر آنان آب می‌پاشد.]7
این زن نقاب پوش کیست که نباید کسی چهره ی او را ببیند؟ در بسیاری از مراسم می بینیم که کوسه یا . . . چهره ی خود را با پوست بز یا نمد یا . . . می-پوشاند. پس پوشیدن نقاب امری دور از ذهن و غیر طبیعی نیست. زن نقاب پوش شاید هم پیرزال نقاب پوش جای عروسک یا عروس باران را گرفته و در تمام طول اجرای مراسم به صورت نمادین بر روی سر برگزارکنندگان مراسم باران می-باراند. زدن انگشتان در کاسه¬ی آب و پشنگ کردن آب بر چهره و سر برگزارکنندگان مراسم. 
به نظر می رسد که دیرینگی این مراسم در مقایسه با مراسم کوسه بیشتر است. پیش تر از این گفتیم که کوسه با توجه به جمیع جوانب از جایگاه او که درون چشمه است باید مونث باشد اما در دوران مرد سالاری که زنان از جایگاه ویژه¬ی خود سقوط کردند کم¬کم نقش کوسه را مردان بر عهده گرفتند و زنان از اجرای مراسم دور ماندند.
توجه شود به اجرای مراسمی که دقیقا همین ترانه هه¬لو هله¬لو را می¬خوانند:
[یک نفر را که معمولا در تمام مراسم کوسه گردانی سابقه¬ی زیادی دارد، به عنوان کوسه انتخاب کرده  به شکل دیوی آراسته، صورت او را سیاه نموده، دو شاخ برسر او نصب نموده، بر تن او لباسی شندره پوشانده و زنگوله¬ی بزرگی به گردن او آویزان می کنند. سپس درحالی که تعدادی ازمردان و جوانان، کوسه را در پیش دارند، به درب منازل و چادرها می روند. در مسیر راه و سیاهی شب، این آواز را همراه با سروصدای زنگوله که توسط کوسه نواخته می شود می خوانند :
هَل هَل هَلونَه / خدا بزن بارونَه
خدا بزن تو بارون / سی دِلِ گله دارون
خدا بزن تو بارون / زِ راستِ غله دارون
اهل خانه با کاسه ای آرد، هدیه ی دیگر و یا پول جلو آمده و و آن را به گروه می دهند که بیشتر مواقع، هدیه کاسه ای آرد است. هدایا را در کیسه ای که بردوش یکی از همراهان است می ریزند. در همین فاصله یکی از اعضای خانواده، گروه را غافلگیر کرده و کاسه ای آب بر روی آن ها می پاشد.
گروه پس از این که به همه ی خانه ها سرزدند، از آرد جمع آوری شده نان گرده-ی بزرگی که دارای قطر قابل ملاحظه ای است می پزند. در درون خمیر گرده قبل از پختن یک دانه مهره ی قرمز رنگ فرو برده به طوری که طبخ کننده نیز از این عمل یعنی قرار دادن مهره، بی اطلاع است. پس از پخته شدن، نان را بین اعضا تقسیم کرده، مهره ی قرمز در نان سهم هرکسی پیدا شد، به صورت نمایشی و نمادین شروع به کتک زدن او می کنند تا آن که شخصی از ریش سفیدان ضمانت کند. ضامن بعد از خواندن نماز و دعا از خداوند می خواهد که او را در مقابل این جمعیت روسفید نموده و باران رحمتش را عطا فرماید. ]8
یا [جوانان دور هم جمع می شوند یک نفر را به اسم کوسه انتخاب می کنند. کوسه باید قوی و نیرومند باشد. دو کلاه زرد کوچک را به عنوان گوش هایش در دو طرف صورت و روی گوش های کوسه می بندند و صورت کوسه را می پوشانند. زنگوله ای بند دار به کمرش آویزان می کنند. در حالی که سربند در دست یکی از جوانان است راه می افتند و به سوی چادرها می روند و با هم می خوانند:
هل هل هلونک / خدا بزن بارونک
هرکه به کوسه چیزی نده / هرکه خبر کوسه بدون / دل کدبانو بسوزنه
صاحبان چادر بیرون می آیند و روی کوسه آب می ریزند و مقداری قند یا آرد به آنان می دهند. آنقدر کوسه را به این بر و آن بر می برند تا یک نفر ضامن کوسه شود و اسم سه کچل از ایل را بگوید که ضامن کوسه می شوند که در دو سه روز آینده باران خواهد بارید. کوسه آزاد می شود . در پایان مراسم زنان ایل با قند و آرد جمع شده حلوا درست می کنند و حلوا را به تمام چادرها می فرستند و ریزش باران را جشن می گیرند.]9


نقش پیرزنان در آئین های باران خواهی شوشتر

در شوشتر در زمان بی بارانی پیرزنان ترانه ای را می خوانند:
[الا خدا بارونک / نون جو ارزونک
خدا دهامون دولته / دولت سنگین
سفره ی رنگین / ای دالوو غم غم کن
او میم جس بارون / دو تامون اوره بارون ]10
در این ترانه از چیزی به نام دالو نام برده می شود. آیا دالو از ترکیب دال و آب بوجود آمده (دال + اُو = درخت + آب ) آیا دو خاتون یعنی آناهیتا و اسپندار مذ را مورد خطاب قرار داده اند. آیا از این دو بانو مدد می خواهند.


نقش پیرزنان در آئین های باران خواهی جیلو نیشابور

رسمی غریب در جیلو نیشابور وجود دارد. در سال¬های بی باران می-گردند، به خانه ی تمام پیرزنان سرک می کشند و نگاه می کنند که ببیند دیگدان کدام پیرزن رو به قبله است. وقتی خبردار  شدند. دسته جمعی نقشه می کشیدند. چند نفر می رفتند پیرزن را به گفتگو می¬گرفتند و سرش را گرم می کردند، بقیه با بیل دیگدان (اجاق قدیمی که درون آن آتش می کردند و کار آشپزی را انجام می دادند) را خراب می کردند. 

گاهی نیز خود پیرزن وقتی می فهمید که دیگدانش رو به قبله است در خراب کردن دیگدان به بقیه کمک می کرد.

یافته ها

1- ریشه زال (زال=ذال=دال) از دالمن یعنی عقاب گرفته شده باشدو یا برعکس (دال=ذال=زال) دال از زال گرفته شده باشد. که از زبان¬های بومیان کهن ایران باستان برجای مانده است.
2- زال در افسانه و اساطیر مرد است اما پیرزال و زال لقبی خاص زنان پیر است. این تناقض از کجا می آید؟ اگر افسانه یا اسطوره ی زال ملاک این نام گذاری ست پس پیرمردان باید پیرزال باشند نه پیرزنان. اما در باور عامه هیچ پیرمردی، پیرزال خطاب نمی شود. بنابراین باید گرفت و گیری در سرچشمه وجود داشته باشد. به نظر می رسد افسانه ی زال در انتقال از جامعه مادر سالار به جامعه ی پدر سالار تغییر هویت داده اما زال و واژه های ترکیبی آن، در باور عامه ی مردم تغییری نکرده و دست نخورده به امروز رسیده است. شاید هم تفاوت میان ادبیات شفاهی و ادبیات مکتوب باشد. ادبیات مکتوب تحت تاثیر ملاحظات سیاسی و ... ناگزیر از تغییر شده اند. اما ادبیات شفاهی که در باور مردم زندگی کرده و سینه به سینه گردیده تا به امروز رسیده، تحت تاثیر ملاحظات قرار نداشته و توده ی مردم اجازه ی دخالت ملاحظات را نداده اند. به تعبیری دیگر زال و پیرزال در باور مردم تغییر نکرده اما زال اسطوره تغییر کرده و با جنسیتی متفاوت به امروز رسیده است؟ 
3- زال زر شاهنامه که در آشیانه سیمرغ پرورش می¬یابد خود خورشید فرزند آنزو/زروان یعنی ایزد مهر است.
4- زال همان دال است و دال عقاب است و عقاب از گذشته های دور همان سیمرغ است و دیلمان و دیلم یعنی سرزمین سیمرغ. و سیمرغ همان مهر است. می-گویند مهر از سنگ زاده شد و بعضی سنگ را ابر فرض کرده اند و جایگاه زال بر ستیغ کوه بوده جایی که سنگ و ابر با هم یکی می¬شوند. بنابراین در فرهنگ ما سیمرغ یا زال جایگاهی بس رفیع داشته است.
5- پیرزال (پیر + زال ) زال مقام و جایگاهی ست که با  سیمرغ، درخت زندگی در دریای فراخکرد و آب و باران و در نهایت با ایزد بانوی آب ها اردویسور آناهیتا در ارتباط است. بنابراین پیرزال باید نماینده یا جانشین ایزد بانو بر زمین باشد. پیرزال ها یا به تعبیر روستائیان بیوه زنان نقشی همه جانبه و اساسی در مراسم باران سازی و باران خواهی دارند. پراکندگی و وسعت نقش پیرزنان در باران سازی و باران خواهی به وسعت کل کشور است.
6- در افسانه ها، پیرزنان یا پیرزال ها بیشتر جادوگر و با مکر و حیله همراه هستند. اما کاربرد این مکر و حیله، فقط در جهت رساندن دو عاشق و معشوق به هم اتفاق می افتد. وصلت، زناشویی و تکثیر نسل. بنابراین پیرزال باید نماینده یا جانشین ایزد بانوی آب ها بر روی زمین باشد.
7- رفتار باران خواهانه ای که در آن پیرزنان موهای بافته ی خود را پریشان می-کردند، دو تن از آنان یوغی بر گردن می نهادند و در کوچه های ده به راه می-افتادند. آشکارا این زنان، نقش باستانی گاوان بازگشته از اسارت را دوباره سازی می کنند، و یوغی که دو پیرزن را به هم می بسته، امید آن ها به همیاری و همبستگی دو پیرزن (= پری زن، اَناهیتا و اِسفندار مذ ) آب و خاک را نشان می دهد.

منابع

1- سی مرغ و سیمرغ/ علینقی منزوی / انتشارات راه مانا / چاپ ۱۳۷۹
2- مجموعه مُصنفات شیخ اشراق / به تصحیح سید حسین نصر / انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی / چاپ 1372 / ص 234
3- هزار افسان کجاست / بهرام بیضائی / انتشارات روشنگران چاپ 1391 / ص 303
4- جزيره‌ي كيش و درياي پارس / ايرج افشار سيستاني / چاپ 1370 / ص 282
5- خاتون هفت قلعه / باستانی پاریزی / انتشارات روزبهان / چاپ 1373 / ص 340 و 341
6- کتاب جمعه شماره 18 / مراسم تمنای باران / ایهان باشکوز / ترجمه باجلان فرخی / ص 122 و 123
7- همان ماخذ
8- اِخومِت که اِگومِت / علی بهرامی /  چاپ 1386 /  انتشارات موسسه¬ی فرهنگی هنری نقش سیمرغ
9- فرهنگ مردم / سید علی میرنیا / انتشارات پارسا / چاپ 1369 / ص 220
10- آثار  و بناهای تاریخی خوزستان / احمد اقتداری / موسسه فرهنگی اشاره / چاپ 1375 / ص 1005 و 1006



فهرست مطالب کتاب


فصل اول


آب منشاء حیات و زندگی   ....................................................................................17


اساطیر مرتبط با آب   ........................................................................................19



اردویسور آناهیتا   ................................................................................... 19


آب   ....................................................................................................  22


آبان ناف   .............................................................................................  22


سیاوش   ............................................................................................  23


شباهت ­های ادونیس و سیاوش  ..............................................................  24


آبانگان   ..............................................................................................  25


اژدها   ................................................................................................  26


باورهای گذشتگان و شکل گیری نمادها در ارتباط با آب و باران   ...........................  29


درفش شهداد   ...................................................................................  29


نقش برجسته کورنگون   .......................................................................  38


جام زرین حسنلو   ...............................................................................  42


سر سنجاق سیمین   .........................................................................  43


سنگ نگاره­ های ایلامی   ....................................................................  44


سنگ نگاره­ های آشوری   ...................................................................  46



فصل دوم  


باران   ............................................................................................................  51


باران از دیدگاه قرآن   ...........................................................................  52


اساطیر مرتبط با باران   ........................................................................  53


تَشتَر   ..........................................................................................  53


مهر   ............................................................................................  58


خر سه پا   ....................................................................................  59


جشن تیرگان .................................................................................  61


جشن تیرگان از دید آیینی  ..............................................................  61


جشن تیرگان از دید تاریخی  ...........................................................  61


ماه   ............................................................................................  62


دعای باران   ......................................................................................  65


قبله دعا   .....................................................................................  69


مسجد باران   ................................................................................  78


مسجد باران قاین  .....................................................................  78


مسجد خواجه خضر طبس ..........................................................  79


مسجد باران قزوین  ..................................................................  80


باورهای مردم و باران  ........................................................................  83



فصل سوم  


نمادهای باران خواهی   ...................................................................................  91


سنگ و نقش آن در باران خواهی   ........................................................  92


سنگ­ های بزرگ  ...........................................................................  94


سنگ درینگ درینگو   .................................................................  94


سنگ چهل یاسین ....................................................................  95


سنگ نظرگاه ............................................................................  96


سنگ شاهزاده عبدالله ..............................................................  96


سنگ مصلی ............................................................................  97


سنگ­ های کوچک  ........................................................................  97


سنگ ریزه  .................................................................................  104


استخوان و نقش آن در باران­ خواهی   ...................................................  109


آبانگان در روستای درونه  ..............................................................  111


عناصر تشكيل دهنده‌ي آيين  ....................................................  112


جمجمه­ ی الاغ و نقش آن در باران خواهی   ....................................  115


روستای زهان .........................................................................  116


مراسم و مناسکی که فقط جمجمه­ ی الاغ حضور دارد  ....................  118


مراسم ترکیبی  ..........................................................................  119


ترکیب با عدد هفت  ................................................................  119


ترکیب با مراسم تالو  ..............................................................  119


ترکیب با قبرستان و تابوت  ......................................................  120


نوشتن طلسم  .........................................................................  121


دفن کردن   ..............................................................................  121


کوله مرجان  .............................................................................  121


پراکنده  ...................................................................................  122


سیاه کردن چهره   ........................................................................  126


لوك بازي‌  .................................................................................  128


سیاه بازی   ..............................................................................  129


یافته­ ها  ...................................................................................  129



فصل چهارم



عروس باران  ...............................................................................................  133


کوسه  ..........................................................................................  134


سابقه­ ی تاریخی  ......................................................................  134


مراسم کوسه گلین  ...................................................................  135


مراسم کوسه کلی ....................................................................  137


هل­هل کوسه .............................................................................  138


مراسم کس­انگلو  .......................................................................  139


مراسم پیرمرد در چاه انجیر .........................................................  140


مراسم کس­انگلون در ایل باصری ..................................................  141


مراسم کس­انگلون در سروستان ..................................................  142


مراسم کوسه به­ در رقاصم .........................................................  143


مراسم کوسه در کوهنجان فارس .................................................  143


مراسم کوسه در درگز ................................................................  144


مراسم کوسه ناقالی .................................................................  145


یافته­ ها  .......................................................................................  149


کوسه در لغت و باور مردم   .........................................................  149


مشخصات کوسه   .....................................................................  152


شکل و شمایل کوسه در مناطق مختلف کشور  .............................  153


گل گشنیزو   ..................................................................................  157


مراسم گل گشنیزو در ایل رائینی  ................................................  157


مراسم گل گشنیزو در جوپار ........................................................  160


یافته­ ها  .......................................................................................  161


تالو   ............................................................................................  163


مراسم تالو در روستای افین .......................................................  163


مراسم تالو در رزق کلاته سلیمان بیرجند  ....................................  165


مراسم تالو در روستای کُرُه قاین  ................................................  166


مراسم تالو در روستای تقاب بیرجند  ............................................  167


مراسم تالو در شهر بیرجند .........................................................  168


مراسم تالو در روستای اسفشاد قاین  .........................................  169


مراسم تالو در ده سلم نهبندان  ..................................................  169


مراسم تالو در سیوجان ..............................................................  170


مراسم تالو در اسدآباد درمیان  ....................................................  170


مراسم تالو در بسطاق فردوس ...................................................  171


مراسم تالو در چنشت بیرجند .....................................................  171


مراسم تالو در خور بیرجند ..........................................................  172


مراسم تالو در فورگ بیرجند ........................................................  173


مراسم تالو در ماژان ...................................................................  174


مراسم تالو در جنت آباد سربیشه  ..............................................  175


مراسم تالو در نازدشت سربیشه  ...............................................  176


مراسم تالو در سی­ریز کرمان  .......................................................  176


مراسم تالو در کوهبنان کرمان  .....................................................  178


مراسم تالو در زرند کرمان ...........................................................  178


مراسم تالو در دستجرد بیارجمند شاهرود  ....................................  179


یافته­ ها   .......................................................................................  181


چولی چغل culi caqal     ..................................................................  183


مراسم چولی چغل در منطقه سبزوار  ...........................................  183


مراسم چولی چغل در رباط سرپوش سبزوار  ..................................  183


مراسم چولی چغل در روستای مهر  .............................................  184


یافته­ ها   .......................................................................................  185


چولی قزک   ..................................................................................  187


مراسم چولی قزک در روستای خُنگ قاین  ....................................  187


مراسم چولی قزک در روستای صومعه نیشابور  .............................  188


مراسم چولی قزک در گلبوی نیشابور  ...........................................  188


مراسم چولی قزک در جیلوی نیشابور  ..........................................  189


مراسم چولی قزک در تربت حیدریه  ..............................................  190


مراسم چولی قزک در سرخس .....................................................  190


مراسم چولی قزک در روستاهای گناباد  ........................................  190


مراسم چولی قزک در زور آباد تربت جام  ........................................  191


مراسم چولی قزک در روستاهای اطراف مشهد  .............................  192


یافته­ ها   .......................................................................................  193


عروس باران   .................................................................................  195


عروس باران در روستای صومعه نیشابور  .......................................  195


عروس باران در منصوریه بهبهان  ...................................................  195


عروس باران در قزگه خلخال .........................................................  196


عروس باران در جواهرده رامسر  ...................................................  196


گلا بارون  ..................................................................................  197


گلورسنه در فیض آباد سورمق .....................................................  198


یافته­ ها   ......................................................................................  199


روباه   ...........................................................................................  202


معنی واژه­ ی روباه .....................................................................  202


مراسم روباه در روستاهای کشتان و برج و بزنج  ............................  205


یافته­ ها   ......................................................................................  207


پی­ نوشت ................................................................................  208


وجه تسمیه کشتان و فرتان ....................................................  209


وجه تسمیه و باورهای مردم بزنج  ............................................  209


وجه تسمیه و باورهای مردم برج  .............................................  210


گَل گَلین(gal galin):........................................................................  211


مراسم گل­گلین در بوشهر ............................................................  211


مراسم گلی در دشتی و دشتستان  ............................................  213


مراسم گل­گلین در روستای سمیه  ................................................  215


گل­گلین در مراسم باران خواهی قاین و بیرجند  ................................  216


یافته­ ها   ........................................................................................  217


شاخ زرین   .....................................................................................  220


شاخ زرین در آثار ابوریحان بیرونی  ..................................................  220


گاو سریشوک یا هذیوش ..............................................................  221


شاخ زرین در دشتی و دشتستان  .................................................  222


شاخ زرین در ایل قشقایی .............................................................  222


شاخ زرین در ایل باصری ................................................................  223


زنگوله پا  .....................................................................................  224


یافته­ ها  ..........................................................................................  225


بووكه باران  buka bârân.................................................................  227


بووکه باران در همشیز سنندج .......................................................  228


بووکه باران در سماقلو سردشت ....................................................  229


بووکه باران در بله دستی قروه .......................................................  229


بووکه باران در شیخ ره­ش کامیاران .................................................  230


بووکه باران در سقز ......................................................................  231


بووکه باران در بانه .......................................................................  232


یافته ­ها  .........................................................................................  233


چومچه خاتون  .................................................................................  234


چومچه خاتون در گیوی علیا ..........................................................  235


چومچه خاتون در ملارد ................................................................  236


چومچه خاتون در زیارتگاه .............................................................  236


چومچه خاتون در سلطان آباد قزوین .............................................  237


چُمچَه گلین  .................................................................................  237


چمچه گلین در کرمانشاه ...........................................................  237


چمچه گلین در مراغه .................................................................  238


چمچه گلین در میرک .................................................................  238


چمچه گلین در کوهرد فارس  ......................................................  238


چمچه گلین در سربند تفرش  .....................................................  239


کترا گیشه‌ Katra giše ......................................................................  240


کترا گیشه در مهویزان صومعه سرا  ..............................  240


کترا گیشه در گیل دولاب طوالش  ................................  241


یافته­ ها  ......................................................................................  242


سویت قازان یا کفش­دوزک   ............................................................  245


یورقوت ولی .............................................................................  245


سویت قازان در میان طوایف یموت و تکه  ......................................  246


سویت قازان در شرق آق قلا  .....................................................  246


مراسم باسماشلاق در میان ترکمن­ها  .........................................  248


یافته­ ها   .....................................................................................  250


عروس گولی   ..............................................................................  250


افسانه عروس گولی .................................................................  250


بازیگران مراسم .........................................................................  251


ناز خانم ..................................................................................... 251


کاس خانم ................................................................................  251


پیرغول .....................................................................................  251


پیربابو .......................................................................................  251


یافته­ ها   ........................................................................................  257



فصل پنجم


پیرزال  ........................................................................................................  259


معنی و ریشه­ های تاریخی واژه­ ی زال  ..............................................  260


جنگ رستم و اسفندیار در کتاب عقل سرخ  ........................................  262


نقش پیرزال­ها در آئین­های باران خواهی  ...............................................  263


نقش پیرزنان در آئین­های باران خواهی جزیره کیش  ..........................  264


نقش پیرزنان در آئین­های باران خواهی سنگسر  ...............................  264


نقش پیرزنان در آئین­های باران خواهی هشتالین  .............................  264


نقش پیرزنان در آئین­های باران خواهی در لرستان  ............................  265


نقش پیرزنان در آئین­های باران خواهی شوشتر  ...............................  267


نقش پیرزنان در آئین­های باران خواهی جیلو نیشابور  ........................  267


یافته­ ها  ........................................................................................  267


کُردلی کُو   ....................................................................................  270


ایام کردلی کو ............................................................................  270


کردلی کو در خمین ....................................................................  270


کردلی کو در رباط مراد ................................................................  271


یافته­ ها   ......................................................................................  273



فصل ششم


مرگ و باران  ...............................................................................................  275


گوربند   .........................................................................................  276


آئین گوربند در چنشت بیرجند  .....................................................  276


آئین گوربند در فورگ بیرجند  ........................................................  276


آئین گوربند در اسفشاد قاین  ......................................................  277


سحر و جادو کردن آسمان  ..............................................................  278


سحر و جادو کردن آسمان در سربیشه  ........................................  278


سحر و جادو کردن آسمان در جنت آباد سربیشه  ...........................  278


سحر و جادو کردن آسمان در گاچ سبزوار  ......................................  279


سحر و جادو کردن آسمان در اردبیل  .............................................  279


چل افتادن ......................................................................................  279


چل افتادن در اسفشاد قاین .........................................................  279


چل افتادن در بیرجند ....................................................................  279


چل افتادن در حصار تربت حیدریه  ....................................   ...........  280


ریختن آب برگور  ..............................................................................  281


ریختن آب بر گور در ماژان بیرجند  ..................................................  282


تابوت و تدفین و نقش آن در باران خواهی   .......................................  282


تابوت و تدفین در بسطاق فردوس ................................................  283


تابوت و تدفین در گیرش فارس  ....................................................  284


تابوت و تدفین در خوزستان ..........................................................  284


پسر برگ پوش در خوی آذربایجان .................................................  285


مرد برگ پوش در دشتی و دشتستان ..........................................  285


رسم زولا کورلاما در سلطانیه زنجان .............................................  286


یافته­ ها   .......................................................................................  287


قربانی کردن   ................................................................................  292


وجه تسمیه تی­جان نیشابور ..........................................................  293


وجود قربانگاه در معبد چغازنبیل  ...................................................  294


آئین قربانی در ایل شول ..............................................................  294


آئین قربانی در شاهزاده عبدالله  ...................................................  295


شاه باران  ......................................................................................  295


آئین شاه باران در بافت کرمان .......................................................  295


مراسم قدح رو برد در استان فارس ................................................  296


یافته­ ها   ........................................................................................  297



فصل هفتم


موسیقی و نقش آن در آئین باران خواهی   .......................................................  299


افسانه­ ی دولا   ...............................................................................  301


الله باران در تربت جام   ......................................................................  303


الله باران در خواف  .............................................................................  305


یافته­ ها   .........................................................................................  308



فصل هشتم


 اعداد و نقش آن درآئین باران خواهی   .............................................................  309


عدد هفت و نقش آن در باران خواهی   ................................................  310


ریشه­ های مقدس بودن عدد هفت  ...................................................  310


عدد هفت در آئین باران خواهی روستای کُرُه قاین  ........................... 310


عدد هفت و آئینی دیگر در روستای کُرُه  ........................................  314


عدد هفت در آئین باران خواهی روستای زرق کلاته سلیمان  ............ 316


عدد هفت در آئین باران خواهی روستای زهان  ..............................  316


عدد هفت در آئین باران خواهی روستای فذاتان نهبندان  .................  316


عدد هفت در آئین باران خواهی روستای خور بیرجند  .....................  317


عدد هفت در آئین باران خواهی روستای اسحاق آبادنیشابور  .........  317


آرامگاه هفت تن در شیراز ..........................................................  317


عدد هفت و شکل­گیری روستای تی­جان نیشابور  ...........................  318


عدد چهل و نقش آن در بارانخواهی  ...............................................  319


کچل و سنت سرتراشی در تصوف .............................................  319


چهل کچل و نقش آن در باران خواهی   .......................................  320


نخ چهل گره ............................................................................  320


نقش عدد چهار در باران خواهی روستای فورگ   ..........................  321


نقش عدد چهار در باران خواهی روستای کُرُه  ..............................  321


یافته­ ها  .......................................................................................  322



فصل نهم


جستجوی نمادهای باران خواهی در افسانه­ ها  ................................................  327


کوسه در افسانه­ ها   ........................................................................  328


افسانه ­ی هرچه‌ مگي‌   ..............................................................  329


افسانه­ ی غِل ممد پهلوان  ............................................................  339


یافته­ ها  ..........................................................................................  347


افسانه ­ی كچلك  ..........................................................................  352


یافته­ ها   .........................................................................................  363


افسانه­ ی بي‌بي هور و بي‌بي نور  ..................................................  364


یافته­ ها   ..........................................................................................  368


افسانه ­ی هیرمند  .......................................................... ..............  370


یافته­ ها   ..........................................................................................  371



فصل دهم


آش و باران خواهی   ........................................................................................  373


آش بی­ بی هور و بی­ بی نور   .............................................................  374


بی­ بی هور و بی­ بی نور کیستند  ....................................................  374


شب بی ­بی هور و بی­ بی نور در جندق و بیابانک  ..............................  375


سفره بی­ بی سه شنبه   ...................................................................  376


آش سرکوچه   ....................................................................................  378


آش خوجه   ........................................................................................  379


سفره دختر شاه پریان   .......................................................................  379


رسم چارشنبه خاتون درگيلان   ............................................................  380


چارشنبه خاتون مادرهمه است  ......................................................  380


چارشنبه خاتون در چاه­ های قدیمی و کهنه زندگی می­ کند  ..............  381


چرشنه ننه در آذربايجان   ....................................................................  381


آرد بیز تک تکی   ...............................................................................  383


یافته­ ها   .........................................................................................  385


خواجه­ ی خضر  .................................................................................  391


ارتباط با آب و باران  ........................................................................  392


چهل روز اول بهار به خواجه خضر اختصاص دارد  ................................  392


برکت بخشی   ............................................................................  393


سفره­ ی خواجه خضر   .................................................................  394


یافته­ ها  .........................................................................................  395


کتاب­نامه   ................................................................................................  399


The Legend of Rain ............................................................................  405